Parfum en schilderkunst

Een synesthetische relatie tussen kunstvormen

Wat delen schilderkunst en artistieke parfumerie met elkaar?

Twee creatieve uitingsvormen die ogenschijnlijk aan verschillende zintuigen gekoppeld zijn: het zien en het ruiken. Maar alle zintuigen staan met elkaar in verband en dragen samen bij aan het prikkelen van onze emoties: het is een synesthetische relatie, een gezamenlijke waarneming. Zo zorgen het beschilderde doek en de geuren die zich door de lucht verspreiden er samen voor dat we prikkels ontvangen en tegelijk lichamelijke en psychische reacties ervaren, zoals de overpeinzingen van Wassily Kandinsky ons in herinnering brengen.

Kleur is een kracht die rechtstreeks inwerkt op de ziel... Sommige kleuren kunnen ruw of scherp overkomen, andere zo zacht en geurig dat je ze wel wilt inademen.

Zo sprak de geniale schilder, voorloper van de abstracte kunst, toen hij erop wees hoe het effect van kleur samengaat met een geurprikkel of de herinnering daaraan. De zintuigen overlappen elkaar, vullen elkaar aan en harmoniëren, aldus de kunstenaar. Kleur heeft dus een geur, een schilderij roept een parfum op, of liever gezegd meerdere.

Zintuiglijke echo’s

Dat de zintuigen in de kunst intrinsiek met elkaar verbonden zijn en hun waarnemingen elkaar overlappen, is geen recent inzicht. Uit veelvoudige geuren is immers een barokwerk opgebouwd dat precies beantwoordt aan de wens om de zintuiglijke verbinding tussen schilderkunst en parfum op te roepen: het olieverfpaneel van Rubens en Jan Brueghel de Oudere met de veelzeggende titel “De reukzin”. Hier scheppen bloemcomposities, afbeeldingen van distilleerkolven en geurige essences een sfeer die niet anders kan dan uiteenlopende geursensaties oproepen. En mocht dat nog nodig zijn: in 2022 voltooide een tentoonstelling in de zaal van het Prado waar het werk hangt deze multisensorische ervaring met een parcours langs geuren die zijn geïnspireerd op de bloemen die in het werk zijn afgebeeld.

De kunstgeschiedenis zit vol verwijzingen naar deze overlapping van zintuigen en beelden: het bloementapijt in Botticelli’s Primavera, de waterlelievijver van Claude Monet, om alleen de beroemdste te noemen. De Franse impressionist schreef, precies over de trillingen van kleur in zijn werk:

Het licht wordt plant en laat daarin nectar en geur rijpen.

Ook de weelderige, warme kleuren van Paul Gauguin geuren volgens de schilder zelf:

Een hele wereld van lucht en geuren komt vrij uit de zuivere kleuren die ik op het doek aanbreng, alsof elke tint een eigen geurige uitwaseming had.

En omgekeerd kan elke noot van een parfum het beeld van een kleur doen herleven.

Gedeelde creatieve paden

Eigenlijk streven de schilderkunst en de parfumerie naar hetzelfde resultaat: een zintuiglijke emotie creëren. Die verwantschap zien we ook terug in het proces achter beide creatieve momenten. Naast het palet van de schilder staat immers het orgel van de parfumeur: de een schept en mengt kleuren op het paletplankje dat hij in zijn hand houdt, de ander kiest essences uit en haalt ze uit het rek met de flacons grondstoffen, het zogeheten orgel. Beiden spelen met vakkennis en verbeeldingskracht om de contrasten en nuances van de creatieve ingrediënten die ze hanteren te laten harmoniëren.

De adem van de natuur in een parfum en in een schilderij

Zo komt het voor dat de parfumeur-kunstenaar in een schilderij de echo terugvindt van dezelfde gewaarwordingen die hij met een parfum wilde oproepen. Dat is de ervaring van Silvia Martinelli, nez en oprichtster van Giardini di Toscana:

Ik heb een parfum gecreëerd dat de frisse, intense adem van de natuur oproept. Een levendig, aromatisch groen, gecreëerd uit bergamot en braam die samengaan met muskaatsalie en lavendel… en daarna voltooid door de stille aanwezigheid van patchoeli en eikenmos. Ik bedacht deze geur vanuit het gevoel van een lichtend moment in de openlucht, aan de rand van een bos.

Silvia wijst vervolgens een schilderij aan dat de rand van een dennenbos toont, tegenover een stralend bergmeer. Het licht trilt voorbij de donkere silhouetten van de bomen op de voorgrond en vervaagt in de vage horizon met steeds zachtere kleuren.

Toen ik naar dit schilderij keek, voelde ik dezelfde adem van de natuur die ik met mijn parfum had willen oproepen. Ik proefde dezelfde intense noten… Het was eigenlijk alsof ik een gedeeld gevoel terugvond.

Terug naar blog

quadro di Alessandro Fabbri